GALAKSİLER VE YILDIZ KÜMELERİ

GALAKSİLER:

Yıldızların tek başına bulunması çok enderdir. Çoğunlukla galaksileri oluşturan kümeler ve gevşek gruplar halinde bulunurlar. Galaksilerin kendileri de çoğunluğu sarmal ya da elips biçiminde olan değişik şekillerde olurlar. Sarmal galaksiler evrendeki çoğu yıldızın doğum yerleridir.

Sarmal galaksiler, içlerindeki yıldızlar farkedilmeyip yalnızca bulanık ışık lekeleri olarak görüldüklerinden, önceleri bulutsu olarak biliniyorlardı. Yüzyılımızın başında Edwin Hubble en yakın sarmal galaksilerin bile bizden çok uzakta olduğu sonucuna vardı.En yakın sarmal galaksi Walde Baade'nİn 750 kiloparsek ya da iki milyon ışık yılı uzakta olduğunu hesaplayabildigi Andromeda Galaksisi'dir. Sarmal galaksilerin "ada evrenler", boyutları Samanyolu ile karşılaştırılabilecek yıldız sistemleri olduğu açık bir biçimde anlaşıldı.

Andromeda Galaksisi

Yirminci yüzyılın ilk çeyreğinde galaksilerin biçimlerine göre sınıflandırılabileceği ortaya çıktı. Bazıları sarmal bir yapı gösterirken diğerleri görünüş olarak belirgin bir biçim sergilemekten uzaktı. Hubble galaksilerin yapılarını temel alan ve günümüzde hala kullanılan bir sınıflandırma yontemi geliştirdi. Tümü de sarmal kollara sahip olan sarmal galaksiler, kolların görünüşüne merkezdeki çekirdeğin büyüklüğüne göre sınıflandırılır. Sa türünün çekirdeği büyük olup kollar çekirdeğe sıkıca sarılmış gibidir. Sb türünün kolları daha gevşek, çekirdeği daha küçüktür. Sc türünün kolları çok daha gevşek ve çekirdeği çok küçüktür. Sa türünden Sc türüne doğru gidildiğinde daha fazla miktarlarda yıldızlar arası gaz ve toz bulunur, bu nedenle de yıldız oluşumu daha yoğundur. Parlak galaksilerin çoğunluğu sarmaldır. Samanyolu'nun da Andromeda gibi Sb türü olduğu düşünülüyor. Her ikisinin de ısıma güçlerı yaklasık olarak 10 milyar Güneşe eşittir.

Birçok sarmal galaksinin, uçları kollarının başladığı yere rastlayan çubuk biçiminde çekirdekleri vardır. Bu galaksinin de sarmal kolların sıklığına ve çekirdeklerinin büyüklüğüne göre a, b ve c sınıflarına ayrılırlar ve çubuklu galaksi olduklarının görülebilmesi için SBa, SBb ve Sbc biçimde gösterilirler. Bütün sarmalların dönmekte olduğu saptanmıştır.

Elips biçimdeki galaksilerin ise ne sarmal kolları ne de disk biçimli yapıları vardır.Bu galaksilerde önemli miktarda yıldızlararası gaz ve toz da bulunmaz. Bu galaksiler biçimlerine göre sınıflandırılırlar. E0 türü galaksilerin dairesel bir görünüşü var dır. E1'den E6'ya gidildikçe bu galaksilerın yalnızca kütlesi Güneş'inkine yakın ya da ondan küçük olan yaşlı yıldızlardan oluştuğu bulunmuştur.

Bilinen en büyük galaksiler elips biçiminde olanlardır.Messier 87 gibi dev elips galaksilerin hem kütleleri hem de ışıma güçleri Samanyolu'ndan yaklaşık 10 kat fazladır.Çoğu galaksi cüce sınıfına girer.Bu cücelerin çoğunluğu ise elips biçimindeki galak sidir.Işıma güçleri Güneşin yalnızca 10000000veya 100000000 katı kadar olan en yakın komşu galaksimiz de bu türün örneklerindir.Yüksek ışıma yapan elips biçimindeki galaksilerin önemli miktarlarda dönmedikleri bulunmuştur. büyük elips galasilerın çoğu,zen gin galaksi kümelerinin merkez bölgesinde yer alırlar.

Mercek biçimli de denilen S0 türü galaksiler,çekirdeği ve diski olan ama yıldızlararası gaz ve toz barındırmayan ara bir türün örnekleridir.Sonuç olarak S0 turu galaksilerde genç yıldızlar ve sarmal kollar bulunmaz.Yıldız sınıflandırmalarına gore elips biçimli galaksilerle özdeşleşirler,S0 türü galaksiler çoğunlukla galaksi kümelerinde bulunurlar.

Düzensız galaksiler ise elips biçimli,sarmal ya da S0 türü olarak sınıflandırılmayan her şeyi kapsar.Bu galaksilerde tipik olarak oldukça önemli miktarlarda gaz ve toz bulunduğu gibi şiddetle süregelen bir yıldız oluşum süreci de yer alır.Büyük ve Küçü k Magellan Bulutları,yakınımızda bulunan düzensiz galaksi örnekleridir.Düzensiz galaksilerin ışıma güçleri düşük olup tipik olarak Samanyolu'nun onda biri ölçüsündedir.Düzensiz galaksiler toplam galaksilerin birkaçını oluştururlar.Sarmal,elips biçimli yad a düzensiz olarak sınıflandırılmayan galaksiler ise olağandışı bir görünümleri ya da değisik herhangi bir özellikleri varsa kendilerine özgü olarak sınıflandırılırlar.Böyle galaksilerde halka biçiminde sistemler, birden fazla sayıda çekirdek, yer fıstığı biçiminde sistemler veya çok parlak yıldıza benzer çekirdekler ve kuyruklar bulunabilir.

Fiziksel Özellikler:

Optik ve radyoastronomik yöntemlerle, özellikle yansız hidrojenin 21 cm'lik tayf çizgileriyle yapılan, gökadaların içerik çözümlenmeleri biçim bilimsel tip diziliminin genç yıldızların ve gazların oranına bağlı fiziksel bir anlam taşıdığını gösterdi. Eliptik gökadalarda ne gençyıldız ne de toz vardır, yalnızca çok az gaz bulunur. Sa gökadalarında da bu oran düşüktür, bu oran düzensiz gökadalara gidildikçe düzenli biçimde artar. Bu düzensiz gökadalar genç yıldızlar ve II H bölgesi bakımında çok zengindir, kütlelerinin önemli bir bölümünü gazlar oluşturur.

-Devinimleri: Bir gökadanın çeşitli noktalarda optik ve radyo dalgalarıyla gözlenen tayf çizgilerindeki kaymaların ölçümü bu gökada sisteminin toplu devinimlerini belirlemeye olanak verir. Sarmal gökadalarda gözlenen tipte dönme görülür; ama maksimum dönü devinimi çok yavaş (saniyede 10 km.) olur.

Evrim:

Gökada evriminin ana hatlarını,yıldızlar ve gazların uğradığı karşılıklı dönüşümler düzenler.Başlangıçta bir gökada,dönme halindeki dev bir gaz bulutundan oluşur ve kendisini oluşturan daha küçük bulutlar arasındaki çarpışmaların etkisiyle enerjisini yitirerek büzülür.Bu çarpışmalar boyunca yeni yıldızlar doğar.Bu arada başlangıç bulutu dönme eksenine dik doğrultuda yassılaşır.

Yıldızların evrimleri boyunca gökadaların yıldızlararası ortamına başlangıç gazlarının bir bölümünü verir,ama bu küçük bölüm yıldızların ürettiği ağır elemetlerle zenginleşmiş bir kimyasal bileşim taşır.Böylece,bir galaksinin evrimi,toplam gazların yıl dızlar yararına azalması ve yıldızlararası kalıntı ortamının kimyasal bileşiminin ağır öğelerle zenginleşmesi biçiminde gelişir.

YILDIZ KÜMELERİ:

Yıldızlar, bulundukları evrim düzeyine göre iki öbege ayrılır :1. öbek yıldızlar(populasyon1) daha yakın zamanda oluşmuş,değişik yaşlardadır.Dolasıyla bu yıldızlar,evrimlerinin sonuna ulaşan daha yaşlı yıldızların patlamasıyla oluşan ağır elementler ba kımından zengindirler.II.öbek yıldızlar yaşlı yıldızlardır;bu yıldızlar ağır element bakımından fakirdir.I.öbek yıldızlar disk ve gökada yıldızlarından II.öbek yıldızlar ise küresel kümelerden oluşur.
Yıldız kümelerinin astronomlar için iki önemli tarafı vardır:

  1. Yıldız kümelerindeki yıldızlar aynı uzaklıkta kabul edilir.
  2. Hepsi aynı anda oluşmuştur ve bu yüzden yaşları ve içerikleri aynı kabul edilir.
Yıldız kümeleri yıldızların ortak bir çekim etkisiyle bir arada durmasıyla oluşmuştur. Tiplerine ve içeriklerine göre ikiye ayrılır:
1- AÇIK YILDIZ KÜMELERİ:

Galaktik küme olarak da adlandırılan açık kümeler,birbirlerine kütle çekimiyle bağımlı çoğunlukla genç ve sıcak yıldızlardan oluşmuştur.aynı bulutsunun oluşturduğu yıldızları kapsayan bu kümeler:50 ile 10000 arasında yıldız içerir.açık kümeler, gezegen imsi bulutsular dışında gökyüzünün en gençleri sayıla bilirler.Birkaç on milyon yıldan daha yaşlı açık kümelerin olmamasının sebebi,içindeki yıldızların zamanla, gökadanın dönüşünden dolayı dağılmasıdır.

ÜLKER AÇIK YILDIZ KÜMESİ

2- KÜRESEL YILDIZ KÜMELERİ:

M13 KURESEL YILDIZ KÜMESİ

Küresel yıldız kümeleri açık yıldız kümelerinden oldukça farklıdır.Tek ortak yönleri,birbirlerine kütle çekimiyle bağlı yıldızlardan oluşmalarıdır.Küresel kümeler,açık kümelerin aksine ,sadece galaktik düzlemde değil aynı zamanda bu düzlemin dışında,S amanyolu'nu küresel bir biçimde çevrelerler.Zaten galaktik düzlemde bulunan kümelerin gözlenmesi yoğun gaz bulutları tarafından engellendikleri için oldukça zordur.Bu nedenle gözlenen küresel kümelerin çoğu düzlemin dışındadır.

Bugün yaklaşık 150 küresel küme biliniyor.Bu kümeler yaklaşık olarak 100000 yıldız içermektedir.

Küresel kümelerin en belirgin özelliği ise düzgün küresel yapıda olmalarıdır.Teorik olarak diğer dönen gök cisimleri gibi,kutupsal bir basılma meydana gelmesi beklenir.fakat şekillerinin bu derece düzgün olması çok yavaş dönmesiyle açıklanabilir.

Küresel kümelerin diğer bir önemli özelliğide ,açık kümelerin aksine,populasyon II olarak gruplandırılan yaşlı ve fakir yıldızlardan oluşmalarıdır.Bu yüzden çok fazla yeni yıldız oluşturamazlar.

BULUTSULAR:

Bulutsular bir ya da bir kaç yıldızın yakınında yer aldığında ışıldar ve parlak bulutsu biçiminde gözlenir;bunların ayırt edıci niteliği uyarıcı yıldızın sıcaklığına ve uzaklığına göre değişir.B 1 tayf tipinde ya da daha soğuk yıldızların yakınında gö zlenen parlak bulutsular,yalnızca bu yıldızların ışığını,içerdikleri tozlarla ve bir ışık yayınım mekanizmasıyla yansıtırlar.Bu tipe yansımalı bulutsu denir(Ülker Bulutsusu).Yayılan ışık,uyarıcı yıldızların soğurma çizgilerine benzeyen bir tayf ve yıldızl arda gözlenen bir mavilik gösterir.Bulutsular çok sıcak yıldızlarla birleştiğinde,yayım çizgileri taşıyan bir tayf oluşur, bu tip bulutsu sarmal bulutsu ya da H II bölgesi adını alır.(Orion bulutsusu)

Parlak bulutsuların boyutları onlarca ışık yılı ve kütleleri de Güneşin birkaç bin katıdır.Bazı ışıklı bölgeleri,kimi karanlık maddeler örter(At başı nebulası) işte bunlar karanlık bulutsuları oluşturur.

Yıldızlarası parlak maddenin bir başka türüde Süpernova kalıntılarına bağlı bulutsulardır.(Crabe Bulutsusu) Çember biçimdeki bazı bulutsulara yanlış bir adlandırmayla Gezegenimsi bulutsular denmiştir.Gerçekte morötesi ışınların gazı iyonlaştırmasından doğan ve çok sıcak bir yıldızı çevreleyen küresel kabuk biçimindeki bir bulutsu söz konusudur.bu bulutsu merkez yıldızın oluşum evrelerinde fışkıran gazlardır.

Aslında amatör astronomlar için galaksilerin,yıldız kümelerinin ve bulutsuların göz zevki dışında bir önemi yoktur.Her ne kadar dergilerde ve kitaplarda gördümüz renkli ve parlak görüntüler görülmemesine rağmen gökyüzünde onları görmek değişilmeyecek b ir ziyafettir.Bu yüzden önemli yıldız kümelerinin yerlerini belirtmeden geçemedik.

-Açık Yıldız Kümeleri:

M44:Yedi kız kardeş ve Ülker olarak adlandırılan küme Boğa takımyıldızında yer alıyor.çok yakın olması ve 1,4 kadirlik yıldızlardan oluştuğu için çok rahat gözlenebilir.Uzaklığı yaklaşık 400 ışık yılı

M21:Yay takım yıldızında yer alan ve toplam parlaklığı 6,5 olan bu küme 12.kadirden olan 40 yıldız içermekte uzaklığı yaklaşık 3000 ışık yılı

M23:İçerdiği yıldız bakımından zengin olan bu küme yay takım yıldızında yer alıyor.Toplam parlaklığı 6,9 kadir olan küme uçan yarasayı andırıyor.Uzaklığı yaklaşık 4500 ışık yılı

M6:Akrep takım yıldızında bulunan bu küme toplam parlaklığı 4,3 olduğundan rahatlıkla çıplak gözle seçilebilir.Bize yaklaşık 2000 ışık yılı uzaklıkta.

M7:M6'ya sadece 4 derece uzaklıkta bulunana kümenin parlaklığı daha az.

M29:Gama Cyğni'nin(Kuğu) 2 derece güneydoğusunda bulunan bu kümenin toplam parlaklığı 7 kadirdir. Uzaklık ise 7200 ışık yılı.

M39:Kuğu takımyıldızının en parlak yıldızı Deneb'in 10 derece doğusunda yer alan küme 5,4 kadirlikte bize 900 ışık yılı uzaklıkta.

M52: 15.kadirden parlak 200 yıldıza sahip kümenin toplam parlaklığı 7 kadirdir.Kraliçe takımyıldızında.

M103:Kraliçe takımyıldızında yer alan küme çok uzakta,yaklaşık 8000 ışık yılı uzaklığındaki kümenin toplam parlaklığı 6,2 kadirdir.

-Küresel Yıldız Kümeleri:

En çok yer aldıkları bölge yay takım yıldızı bölgesidir,yaklasık 20 küresel küme kapsar.

M2:Kova takımyılzında bulunan küme yaklaşık 50000 ışık yılı uzaklıkta,toplam parlaklığı 7 kadir.

M3:Küme,Av köpekleri takımyıldızında bulunuyor.yaklaşık 45000 yıldızdan oluşan küme her saniyede bize 170 km hızla yaklaşıyor.toplam parlaklığı 6,4 kadir.

M13:Herkül takımyıldızında bulunan küme küresel kümelerin en tanınmışıdır.ışık kirliliği olmayan yerlerde çıplak gözle görülebilen küme yaklaşık 25000 ışık yılı uzaklıkta toplam parlaklığı 6 kadir.

M5:Terazi ve Yılan takımyıldızları arasında bulunan küme 6 kadir parlaklıkta açık havalarda çıplak gözle görülebilir.

M10,M12:İkiside yılancı takım yıldızında bulunmakta,birbirlerine çok yakın olup 16000 ışık yılı uzaklıktalar.

M15: Pegasusta bulunan küme 7 kadir parlaklıkta ve 40000 ışık yılı uzaklıkta.

M22:Bilinen en eski küme olarak düşünülen küme toplam 6 kadir parlaklıktadır.toplam 7000 yıldız içeren küme açık gecelerde çıplak gözle görülebilmektedir.


HAZIRLAYANLAR:
ÖZER METİN, ÖZGÜR TÜRKKAN
KASIM 1997
 
web tasarım-grafik: © Erhan Saydam
muhtelif fotoğraflar: © Tunç Tezel
./../images/anasayfa_02.jpg" width=379 height=59>